तुकाराम मुंढेसाहेबांच्या धडक कारवाईचा बडगा: एक गोळी विकत देण्यासंदर्भातील कायदेशीर नियम आणि अन्न पॅकिंगविषयी सविस्तर वृत्त.

नागपूर :- औषधोपचार क्षेत्रात आणि अन्नपदार्थ बाजारात ग्राहकांच्या अधिकारांची होणारी पायमल्ली रोखण्यासाठी प्रशासनाने आता अत्यंत आक्रमक पवित्रा घेतला आहे. नियमानुसार रुग्णाला किंवा ग्राहकाला हवी तेवढीच म्हणजेच एक गोळी (Single Tablet)सुद्धा विकत घेण्याचा कायदेशीर अधिकार आहे. मात्र, या नियमांकडे दुर्लक्ष करून काही औषध विक्रेत्यांकडून ग्राहकांना संपूर्ण पाकीट घेण्याची सक्ती केली जात असल्याच्या तक्रारी वाढल्या आहेत. या पार्श्वभूमीवर, प्रशासकीय अधिकारी  तुकाराम मुंढे यांच्या धडक कारवाईच्या धोरणानुसार अशा मनमानी करणाऱ्या दुकानदारांवर व आस्थापनांवर कडक दंडात्मक आणि कायदेशीर कारवाईचा इशारा देण्यात आला आहे. याशिवाय अन्न पॅकिंगच्या नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांवरही प्रशासनाचा वचक बसणार असून, कायद्यानुसार यात कोणती कठोर कारवाई केली जाते, याचे सविस्तर वृत्त खालीलप्रमाणे आहे.

१. एक गोळी विकत घेण्याचा कायदेशीर अधिकार (Single Tablet Rules) आणि कारवाई
औषध व सौंदर्यप्रसाधने कायद्यानुसार (Drugs and Cosmetics Act, 1940), प्रत्येक किरकोळ औषध विक्रेत्याला (Chemist) ग्राहकाच्या गरजेनुसार एक किंवा मोजक्या गोळ्या विकणे बंधनकारक आहे.
संपूर्ण पाकीट घेण्याची सक्ती बेकायदेशीर :-अनेकदा मेडिकल स्टोअर्सकडून “आम्ही संपूर्ण पाकीटच (Strip) विकतो, सुटी गोळी मिळणार नाही” असे सांगून ग्राहकांची आर्थिक पिळवणूक केली जाते. हा प्रकार कायद्यानुसार पूर्णपणे चुकीचा आहे.
परवाना रद्दीकरणाची कारवाई :- ग्राहकाला हवी असलेली एक गोळी किंवा सुटी औषधे देण्यास नकार देणे, किंवा प्रिस्क्रिप्शनशिवाय औषध विक्री करणे हे औषध परवान्याच्या अटींचे उल्लंघन मानले जाते. अशा प्रकरणात अन्न व औषध प्रशासन (FDA) विभागाकडून संबंधित मेडिकल स्टोअर्सचा परवाना तात्काळ किंवा कायमस्वरूपी रद्द केला जाऊ शकतो.
फौजदारी गुन्हे आणि दंड :- औषधांची साठेबाजी करणे, एमआरपीपेक्षा जास्त किंमत आकारणे किंवा सुटी गोळी देण्यास टाळाटाळ करणे यावर कायद्याच्या कलमांनुसार फौजदारी गुन्हा दाखल होऊन तुरुंगवास आणि मोठ्या आर्थिक दंडाची तरतूद आहे.

२. अन्न पॅकिंग आणि लेबलिंगचे कायदेशीर नियम (Food Packaging Regulations)
अन्न सुरक्षा आणि मानके प्राधिकरणाने (FSSAI Act, 2006) अन्नपदार्थांच्या पॅकिंगबाबत अत्यंत कडक नियम लागू केले आहेत. पॅकिंगच्या नावाखाली ग्राहकांची होणारी दिशाभूल रोखण्यासाठी खालील नियमांचे पालन करणे विक्रेते आणि उत्पादकांसाठी बंधनकारक आहे:

उत्पादन आणि एक्सपायरी डेट :-पॅकेज्ड अन्नपदार्थांवर उत्पादन तारीख (Manufacturing Date), वापरण्याची अंतिम तारीख (Best Before/Expiry Date), अचूक वजन (Net Weight) आणि कमाल किरकोळ किंमत (MRP) स्पष्ट अक्षरात छापणे अनिवार्य आहे.
५ लाख रुपयांपर्यंतचा दंड :-अन्नपदार्थांच्या पॅकिंगवर योग्य माहिती न दिल्यास किंवा नियमांचे उल्लंघन करून पॅकिंग केल्यास अन्न सुरक्षा कायद्यानुसार  ५ लाख रुपयांपर्यंतचा दंड ठोठावला जाऊ शकतो.
असुरक्षित अन्नविक्रीवर शिक्षा :-ग्राहकांच्या आरोग्याशी खेळ होईल अशा पद्धतीने पॅकिंग किंवा साठवणूक केल्यास, उत्पादक किंवा विक्रेत्यावर दंडासह कारावासाची (तुरुंगवास) कायदेशीर तरतूद आहे.

३. ग्राहक संरक्षण कायदा आणि प्रशासनाचा कडक पवित्रा
प्रशासकीय शिस्त आणि जनहिताच्या कामांसाठी ओळखले जाणारे अधिकारी  तुकाराम मुंढे यांच्या कार्यपद्धतीनुसार, नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या कोणत्याही व्यावसायिक किंवा आस्थापनाला सूट मिळण्याची शक्यता नाही.
अयोग्य व्यापार पद्धत (Unfair Trade Practice): ग्राहकाला एखादी वस्तू किंवा औषध घेताना विनाकारण संपूर्ण पाकीट खरेदी करण्यास भाग पाडणे हा ग्राहक संरक्षणांतर्गत गुन्हा ठरतो. याविरोधात ग्राहक मंचाकडे दाद मागितल्यास दुकानदाराला नुकसानभरपाई आणि दंड भरावा लागतो.
अचानक तपासणी व धाडी :-एफडीए (FDA) आणि संबंधित प्रशासकीय यंत्रणेमार्फत मेडिकल स्टोअर्स आणि अन्न पॅकिंग युनिट्सवर अचानक छापे टाकण्यात येत असून, परवाना रद्दीकरण, भारी दंड आणि फौजदारी कारवाई या तिन्ही स्तरांवर कायदेशीर बडगा उगारला जात आहे.
💥 नागरिकांसाठी आवाहन 💥
जर एखाद्या मेडिकल स्टोर्सने एक गोळी देण्यास नकार दिला किंवा अन्न पॅकिंगच्या नियमांचे उल्लंघन करून फसवणूक केल्या नागरिकांनी अन्न व औषध प्रशासन (FDA) किंवा संबंधित प्रशासनाकडे त्वरित तक्रार करावी, असे आवाहन करण्यात आले आहे.